Mỗi CB, thanh cái, contactor phải chịu được dòng ngắn mạch lớn nhất có thể xảy ra tại vị trí lắp đặt. Lắp MCB 6 kA ở nơi dòng ngắn mạch 20 kA thì khi có sự cố, CB không cắt được – nó có thể nổ, cháy tủ. Ngược lại, chọn tất cả CB 50 kA "cho chắc" thì rất tốn kém. Tính ngắn mạch sơ bộ giúp chọn đúng.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Tính dòng ngắn mạch 3 pha bằng phương pháp tổng trở.
  • Biết dòng ngắn mạch giảm thế nào theo cáp.
  • Chọn Icu/Ics của CB và kiểm tra bảo vệ với dòng ngắn mạch nhỏ nhất.

1. Phương pháp tổng trở

Ik3 = c · Un / (√3 · Zk),   Zk = √((ΣR)² + (ΣX)²)

Cộng R và X của từng phần tử từ nguồn tới điểm sự cố (IEC 60909, hệ số điện áp cmax = 1,05 cho lưới hạ áp dung sai +6%, Un = 400 V):

Phần tửCông thứcVí dụ (MBA 1000 kVA)
Lưới trung thếZQ = 1,1 · Un² / SkQ; X ≈ 0,995Z, R ≈ 0,1XSkQ = 500 MVA → ZQ ≈ 0,35 mΩ
Máy biến ápZT = uk · Un² / Sn; RT = Pk · Un² / Sn²uk 6% → 9,6 mΩ; Pk 10,5 kW → RT ≈ 1,7 mΩ
CápR = ρ·L/S (ρ ≈ 0,0225 Ω·mm²/m); X ≈ 0,08 mΩ/mTùy tuyến

Quy tắc nhanh: dòng ngắn mạch tại đầu cực hạ áp MBA (nguồn vô cùng lớn) ≈ In MBA / uk. MBA 1000 kVA, 400 V: In ≈ 1443 A, uk = 6% → khoảng 24 kA.

2. Kết quả ví dụ

Hình 1. Dòng ngắn mạch 3 pha tính được tại các điểm trên lưới hạ áp sau MBA 1000 kVA.
Hình 1. Dòng ngắn mạch 3 pha tính được tại các điểm trên lưới hạ áp sau MBA 1000 kVA.
import math

UN, C = 400.0, 1.05


def zt(sn_va, uk, pk_w):
    z = uk * UN ** 2 / sn_va
    r = pk_w * UN ** 2 / sn_va ** 2
    return r, math.sqrt(z * z - r * r)


def cable(length_m, s_mm2, n_parallel=1):
    return 0.0225 / s_mm2 * length_m / n_parallel, 0.00008 * length_m / n_parallel


def ik3(parts):
    r = sum(p[0] for p in parts)
    x = sum(p[1] for p in parts)
    return C * UN / (math.sqrt(3) * math.hypot(r, x))


zq = 1.1 * UN ** 2 / 500e6
grid = (0.0995 * zq, 0.995 * zq)
tr = zt(1e6, 0.06, 10500)
busbar = [grid, tr]
dist = busbar + [cable(30, 240, 4)]
machine = dist + [cable(50, 70)]
motor = machine + [cable(30, 16)]
for name, parts in [('Thanh cai', busbar), ('Tu phan phoi', dist), ('Tu may', machine), ('Dong co', motor)]:
    print(f'{name:12s}: {ik3(parts) / 1000:5.1f} kA')
# Thanh cai: 24.4 kA, Tu phan phoi: 22.7 kA, Tu may: 10.3 kA, Dong co: 3.9 kA
Hình 2. Dòng ngắn mạch giảm theo chiều dài và tiết diện cáp tính từ thanh cái máy biến áp.
Hình 2. Dòng ngắn mạch giảm theo chiều dài và tiết diện cáp tính từ thanh cái máy biến áp.

Dòng ngắn mạch giảm rất nhanh theo chiều dài cáp tiết diện nhỏ: chỉ sau 30 m cáp 16 mm², từ hơn 20 kA còn khoảng 5 kA. Đó là lý do CB ở tủ tổng cần Icu lớn (≥ 25–36 kA), còn MCB ở tủ máy cách xa có thể chỉ cần 6–10 kA.

3. Chọn khả năng cắt

  • Icu ≥ Ik max tại điểm lắp (với MCB theo IEC 60898: Icn).
  • CB quan trọng, cần dùng lại ngay sau sự cố: chọn Ics = 100% Icu hoặc Ics ≥ Ik max.
  • Thanh cái, giá đỡ thanh cái phải chịu được dòng ngắn mạch chịu đựng ngắn hạn (Icw, ví dụ 25 kA 1 s) và lực điện động ở dòng đỉnh.
  • Có thể dùng cascading (bài #10) theo bảng của hãng để giảm Icu CB nhánh.

4. Dòng ngắn mạch nhỏ nhất

Ngoài Ik max để chọn khả năng cắt, cần tính Ik min (ngắn mạch một pha chạm đất hoặc pha – trung tính ở cuối tuyến, cmin = 0,95, cáp ở nhiệt độ cao) để chắc rằng CB vẫn cắt từ (tức thời) – nếu không, sự cố cuối tuyến dài chỉ làm CB cắt nhiệt rất chậm, dây cháy hoặc điện áp chạm tồn tại lâu (bài #3). Với tuyến dài, cáp nhỏ: tăng tiết diện, chọn CB đường cong B hoặc dùng RCD.

Đây là tính toán sơ bộ. Thiết kế chính thức cần số liệu thực tế của điện lực (SkQ), thông số MBA thật, đóng góp của động cơ (động cơ lớn cấp ngược dòng ngắn mạch trong vài chu kỳ đầu), và phần mềm tính toán (ví dụ phần mềm của các hãng thiết bị).

5. Lỗi thường gặp

  • Dùng Icu ở 230 V của MCB cho lưới 400 V (giá trị ở 400 V thấp hơn).
  • Không tính lại khi nâng cấp máy biến áp lớn hơn hoặc thêm MBA song song – dòng ngắn mạch tăng, CB cũ không còn đủ.
  • Bỏ qua dòng ngắn mạch nhỏ nhất ở cuối tuyến dài.

Tài liệu tham khảo