Aptomat (circuit breaker – CB) là thiết bị bảo vệ có mặt ở mọi tủ điện. Chọn CB đúng nghĩa là: không nhảy oan khi tải làm việc bình thường hoặc khởi động, nhưng cắt kịp khi quá tải và ngắn mạch – trước khi dây dẫn cháy hoặc người bị giật.
- Phân biệt MCB, MCCB, ACB, CB bảo vệ động cơ (MPCB) và chọn đúng loại.
- Đọc hiểu các thông số In, Ir, Im, Icu, Ics và đường cong cắt.
- Áp dụng 4 điều kiện chọn CB với ví dụ cụ thể.
1. Các loại CB
| Loại | Dải dòng | Tiêu chuẩn | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| MCB (miniature) | 0,5–125 A | IEC 60898-1 / IEC 60947-2 | Đặc tính cố định B/C/D, Icn 4,5–10 kA (có loại 15–25 kA) |
| MPCB (CB bảo vệ động cơ) | 0,1–100 A | IEC 60947-2/-4-1 | Chỉnh dòng nhiệt theo dòng động cơ, có bảo vệ mất pha, thay được rơ le nhiệt |
| MCCB (vỏ đúc) | 16–1600 A | IEC 60947-2 | Chỉnh được Ir, Im (loại điện tử chỉnh cả thời gian trễ), Icu 25–150 kA |
| ACB (máy cắt không khí) | 630–6300 A | IEC 60947-2 | CB tổng sau máy biến áp, chỉnh nhiều cấp, có truyền thông |
2. Đọc thông số
| Ký hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|
| In | Dòng định mức của CB (khung) |
| Ir | Dòng chỉnh bảo vệ quá tải (thường 0,4–1 × In trên MCCB) |
| Im / Isd / Ii | Ngưỡng cắt ngắn mạch (trễ ngắn / tức thời), thường 5–10 × Ir |
| Ue | Điện áp làm việc (400/415/690 V) |
| Icu | Khả năng cắt ngắn mạch giới hạn – cắt được một lần, sau đó CB có thể phải thay |
| Ics | Khả năng cắt ngắn mạch khi vận hành – cắt xong vẫn dùng tiếp (25–100% Icu) |
| Icn | Khả năng cắt của MCB theo IEC 60898 (ví dụ 6000 = 6 kA) |
3. Đường cong cắt

CB nhiệt – từ có hai vùng: vùng nhiệt (thanh lưỡng kim, tác động chậm theo mức quá tải) và vùng từ (cuộn từ, cắt tức thời khi dòng vượt ngưỡng). Theo IEC 60898-1, MCB không cắt ở 1,13·In trong 1 giờ và phải cắt ở 1,45·In trong 1 giờ; ngưỡng từ là 3–5·In (B), 5–10·In (C), 10–20·In (D).
4. Bốn điều kiện chọn CB

- Dòng: Ib ≤ In (hoặc Ir) ≤ Iz, trong đó Ib là dòng tải, Iz là khả năng chịu dòng của dây sau hiệu chỉnh (bài #9). CB bảo vệ dây dẫn trước hết.
- Khả năng cắt: Icu ≥ Ik max tại điểm lắp. Gần máy biến áp 1000 kVA, dòng ngắn mạch có thể vượt 20 kA – MCB 6 kA lắp ở đây sẽ nổ khi có sự cố (bài #23).
- Đặc tính: không cắt khi khởi động, nhưng cắt đủ nhanh khi chạm vỏ cuối đường dây (điều kiện Zs·Ia ≤ U0, bài #3).
- Số cực và phối hợp: 1P+N/2P cho tải 1 pha, 3P cho động cơ, 4P khi cần cắt cả trung tính (ví dụ chuyển nguồn ATS, hệ TT); phối hợp chọn lọc với CB phía trên (bài #10).
5. Ví dụ
Động cơ 11 kW, 400 V, In = 20,5 A, cách tủ 60 m, dòng ngắn mạch tại tủ 12 kA:
- Chọn MPCB dải 17–25 A, chỉnh Ir = 20,5 A, Icu ≥ 15 kA ở 400 V (kiểm tra catalog). MPCB đã gồm bảo vệ quá tải nên không cần thêm rơ le nhiệt.
- Hoặc MCCB 25 A loại bảo vệ động cơ + contactor + rơ le nhiệt riêng.
- Dây phải chịu ≥ 25 A sau hiệu chỉnh (bài #9).
Mạch phân phối cấp cho tủ phụ có tổng tải tính toán 140 A: chọn MCCB khung 160 A, chỉnh Ir = 150 A, Icu ≥ dòng ngắn mạch tại tủ tổng; cáp chịu được ≥ 150 A sau hiệu chỉnh.
6. Sai lầm thường gặp
- Chọn CB lớn hơn dây "cho khỏi nhảy": dây sẽ quá nhiệt mà CB không cắt – nguyên nhân cháy tủ phổ biến.
- Bỏ qua Icu: dùng MCB 4,5 kA cho tủ tổng xưởng.
- MCCB chỉnh Ir ở mức tối đa mặc định nhà máy, không chỉnh theo tải.
- Dùng CB AC cho mạch DC (ví dụ điện mặt trời): CB phải ghi rõ định mức DC.
Tài liệu tham khảo
- IEC 60898-1 – Circuit-breakers for overcurrent protection (MCB)
- IEC 60947-2 – Low-voltage switchgear: Circuit-breakers (MCCB, ACB)
- Schneider Electric – Choice of a circuit-breaker (Electrical Installation Guide)
- Schneider Electric – Electrical Installation Guide (wiki)