Aptomat (circuit breaker – CB) là thiết bị bảo vệ có mặt ở mọi tủ điện. Chọn CB đúng nghĩa là: không nhảy oan khi tải làm việc bình thường hoặc khởi động, nhưng cắt kịp khi quá tải và ngắn mạch – trước khi dây dẫn cháy hoặc người bị giật.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Phân biệt MCB, MCCB, ACB, CB bảo vệ động cơ (MPCB) và chọn đúng loại.
  • Đọc hiểu các thông số In, Ir, Im, Icu, Ics và đường cong cắt.
  • Áp dụng 4 điều kiện chọn CB với ví dụ cụ thể.

1. Các loại CB

LoạiDải dòngTiêu chuẩnĐặc điểm
MCB (miniature)0,5–125 AIEC 60898-1 / IEC 60947-2Đặc tính cố định B/C/D, Icn 4,5–10 kA (có loại 15–25 kA)
MPCB (CB bảo vệ động cơ)0,1–100 AIEC 60947-2/-4-1Chỉnh dòng nhiệt theo dòng động cơ, có bảo vệ mất pha, thay được rơ le nhiệt
MCCB (vỏ đúc)16–1600 AIEC 60947-2Chỉnh được Ir, Im (loại điện tử chỉnh cả thời gian trễ), Icu 25–150 kA
ACB (máy cắt không khí)630–6300 AIEC 60947-2CB tổng sau máy biến áp, chỉnh nhiều cấp, có truyền thông

2. Đọc thông số

Ký hiệuÝ nghĩa
InDòng định mức của CB (khung)
IrDòng chỉnh bảo vệ quá tải (thường 0,4–1 × In trên MCCB)
Im / Isd / IiNgưỡng cắt ngắn mạch (trễ ngắn / tức thời), thường 5–10 × Ir
UeĐiện áp làm việc (400/415/690 V)
IcuKhả năng cắt ngắn mạch giới hạn – cắt được một lần, sau đó CB có thể phải thay
IcsKhả năng cắt ngắn mạch khi vận hành – cắt xong vẫn dùng tiếp (25–100% Icu)
IcnKhả năng cắt của MCB theo IEC 60898 (ví dụ 6000 = 6 kA)

3. Đường cong cắt

Hình 1. Vùng cắt của MCB đường cong B, C, D: vùng nhiệt bảo vệ quá tải, vùng từ bảo vệ ngắn mạch.
Hình 1. Vùng cắt của MCB đường cong B, C, D: vùng nhiệt bảo vệ quá tải, vùng từ bảo vệ ngắn mạch.

CB nhiệt – từ có hai vùng: vùng nhiệt (thanh lưỡng kim, tác động chậm theo mức quá tải) và vùng từ (cuộn từ, cắt tức thời khi dòng vượt ngưỡng). Theo IEC 60898-1, MCB không cắt ở 1,13·In trong 1 giờ và phải cắt ở 1,45·In trong 1 giờ; ngưỡng từ là 3–5·In (B), 5–10·In (C), 10–20·In (D).

Động cơ trên MCB: dòng khởi động 6–8·In cộng đỉnh xung đóng có thể làm MCB C nhảy. Với động cơ nên dùng MPCB (đặc tính từ khoảng 12–14·Ir, chỉnh nhiệt đúng dòng động cơ) hoặc MCB đường cong D.

4. Bốn điều kiện chọn CB

Hình 2. Bốn điều kiện khi chọn CB cho một mạch.
Hình 2. Bốn điều kiện khi chọn CB cho một mạch.
  1. Dòng: Ib ≤ In (hoặc Ir) ≤ Iz, trong đó Ib là dòng tải, Iz là khả năng chịu dòng của dây sau hiệu chỉnh (bài #9). CB bảo vệ dây dẫn trước hết.
  2. Khả năng cắt: Icu ≥ Ik max tại điểm lắp. Gần máy biến áp 1000 kVA, dòng ngắn mạch có thể vượt 20 kA – MCB 6 kA lắp ở đây sẽ nổ khi có sự cố (bài #23).
  3. Đặc tính: không cắt khi khởi động, nhưng cắt đủ nhanh khi chạm vỏ cuối đường dây (điều kiện Zs·Ia ≤ U0, bài #3).
  4. Số cực và phối hợp: 1P+N/2P cho tải 1 pha, 3P cho động cơ, 4P khi cần cắt cả trung tính (ví dụ chuyển nguồn ATS, hệ TT); phối hợp chọn lọc với CB phía trên (bài #10).

5. Ví dụ

Động cơ 11 kW, 400 V, In = 20,5 A, cách tủ 60 m, dòng ngắn mạch tại tủ 12 kA:

  • Chọn MPCB dải 17–25 A, chỉnh Ir = 20,5 A, Icu ≥ 15 kA ở 400 V (kiểm tra catalog). MPCB đã gồm bảo vệ quá tải nên không cần thêm rơ le nhiệt.
  • Hoặc MCCB 25 A loại bảo vệ động cơ + contactor + rơ le nhiệt riêng.
  • Dây phải chịu ≥ 25 A sau hiệu chỉnh (bài #9).

Mạch phân phối cấp cho tủ phụ có tổng tải tính toán 140 A: chọn MCCB khung 160 A, chỉnh Ir = 150 A, Icu ≥ dòng ngắn mạch tại tủ tổng; cáp chịu được ≥ 150 A sau hiệu chỉnh.

6. Sai lầm thường gặp

  • Chọn CB lớn hơn dây "cho khỏi nhảy": dây sẽ quá nhiệt mà CB không cắt – nguyên nhân cháy tủ phổ biến.
  • Bỏ qua Icu: dùng MCB 4,5 kA cho tủ tổng xưởng.
  • MCCB chỉnh Ir ở mức tối đa mặc định nhà máy, không chỉnh theo tải.
  • Dùng CB AC cho mạch DC (ví dụ điện mặt trời): CB phải ghi rõ định mức DC.

Tài liệu tham khảo