Một động cơ chạm chập trong dây chuyền, và thay vì chỉ CB của động cơ đó cắt, CB tổng của cả tủ cũng nhảy – toàn bộ xưởng dừng. Đó là thiếu chọn lọc (selectivity, còn gọi là discrimination): khả năng chỉ thiết bị bảo vệ gần sự cố nhất tác động.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Hiểu ba cơ chế chọn lọc: theo dòng, thời gian, năng lượng.
  • Đọc đường cong cắt và kiểm tra chọn lọc cho cặp CB.
  • Biết khi nào dùng bảng chọn lọc của hãng và cascading.

1. Vì sao cần chọn lọc

Hình 1. Không chọn lọc: CB tổng cắt làm mất điện cả tủ; có chọn lọc: chỉ nhánh sự cố mất điện.
Hình 1. Không chọn lọc: CB tổng cắt làm mất điện cả tủ; có chọn lọc: chỉ nhánh sự cố mất điện.

Trong nhà máy, mất điện cả tủ tổng có thể làm hỏng mẻ sản phẩm, dừng lò, mất dữ liệu. Chọn lọc tốt giới hạn ảnh hưởng của sự cố trong nhánh có lỗi, và giúp tìm lỗi nhanh (CB nào nhảy thì lỗi ở phía sau CB đó).

2. Ba cơ chế chọn lọc

Hình 2. Đường cong cắt của CB nhánh và CB tổng; vùng chọn lọc và giới hạn chọn lọc.
Hình 2. Đường cong cắt của CB nhánh và CB tổng; vùng chọn lọc và giới hạn chọn lọc.
Cơ chếNguyên tắcÁp dụng
Theo dòngNgưỡng cắt tức thời của CB tổng lớn hơn dòng ngắn mạch lớn nhất có thể ở cuối nhánhNhánh dài, dòng ngắn mạch ở nhánh nhỏ
Theo thời gianCB tổng có trễ ngắn mạch (short-time delay 0,1–0,4 s), đợi CB nhánh cắt trướcACB, MCCB điện tử ở tủ tổng; thanh cái phải chịu được I²t trong thời gian trễ
Theo năng lượngCB nhánh hạn dòng mạnh, cắt trong nửa chu kỳ đầu, năng lượng lọt qua không đủ làm CB tổng tác độngMCCB hiện đại; chỉ xác định được bằng thử nghiệm của hãng

Ở vùng quá tải, chọn lọc dễ đạt: đường cong nhiệt của CB nhánh nằm bên trái, không cắt nhau với CB tổng. Khó khăn nằm ở vùng ngắn mạch, nơi cả hai CB đều có thể cắt tức thời.

3. Quy tắc nhanh

  • Quá tải: Ir tổng / Ir nhánh ≥ 1,6 (với CB cùng công nghệ nhiệt–từ).
  • Ngắn mạch theo dòng: Im tổng / Im nhánh ≥ 1,5–2. Giới hạn chọn lọc khoảng bằng ngưỡng cắt tức thời của CB tổng.
  • Các quy tắc này chỉ cho chọn lọc một phần. Muốn biết chính xác đến bao nhiêu kA, phải dùng bảng chọn lọc (selectivity table) do hãng công bố cho từng cặp CB.
Chọn lọc toàn phần và một phần: nếu giới hạn chọn lọc ≥ dòng ngắn mạch lớn nhất tại vị trí CB nhánh, gọi là chọn lọc toàn phần (total). Nếu nhỏ hơn, chỉ chọn lọc đến giá trị đó – sự cố lớn hơn vẫn làm cả hai CB nhảy.

4. Ví dụ đọc bảng

Tủ phân phối có MCCB tổng 160 A (bảo vệ điện tử, Ir = 160 A, Isd = 10·Ir trễ 0,2 s) và MCB nhánh C32. Dòng ngắn mạch tại thanh cái tủ là 8 kA. Kiểm tra:

  1. Quá tải: 160/32 = 5 ≥ 1,6 → đạt.
  2. Ngắn mạch dưới 1,6 kA: MCB cắt tức thời (từ 320 A), MCCB có trễ 0,2 s → đạt.
  3. Từ 1,6 kA đến 8 kA: phụ thuộc ngưỡng tức thời Ii của MCCB và đặc tính hạn dòng của MCB – tra bảng chọn lọc của hãng. Nếu bảng ghi giới hạn "T" (toàn phần) hoặc ≥ 8 kA → chọn lọc toàn phần.

5. Cascading (back-up protection)

Ngược với chọn lọc, cascading cho phép dùng CB nhánh có Icu nhỏ hơn dòng ngắn mạch tại chỗ, vì CB tổng hạn dòng sẽ cùng cắt và "đỡ" cho CB nhánh. Tiết kiệm chi phí nhưng hy sinh chọn lọc ở dòng ngắn mạch lớn – chỉ dùng theo bảng cascading của hãng, và không dùng cho tải quan trọng.

6. Sai lầm thường gặp

  • CB tổng và CB nhánh cùng định mức hoặc gần nhau (100 A và 80 A) – không có chọn lọc.
  • Chỉnh Isd/Ii của MCCB tổng ở mức thấp nhất "cho an toàn" → nhảy mỗi khi nhánh có sự cố.
  • Trộn CB nhiều hãng khiến không tra được bảng chọn lọc.
  • Bỏ qua chọn lọc của RCD: RCD tổng phải loại S và IΔn lớn hơn ≥ 3 lần (bài #4).

Tài liệu tham khảo