Băng tải chạy hai chiều, cửa cuốn, tời nâng, bàn trượt máy công cụ đều cần đảo chiều động cơ. Với động cơ không đồng bộ 3 pha, chỉ cần đổi chỗ hai trong ba pha là từ trường quay đảo chiều. Thách thức nằm ở chỗ: hai contactor thuận và nghịch tuyệt đối không được đóng cùng lúc, vì đó là ngắn mạch pha – pha.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Đấu mạch động lực đảo chiều đúng.
  • Thiết kế mạch điều khiển với nhiều lớp liên động.
  • Chọn thiết bị cho ứng dụng đảo chiều thường xuyên.

1. Mạch động lực

Hình 1. Mạch động lực đảo chiều: K2 đổi chỗ L1 và L3; liên động cơ khí giữa K1 và K2.
Hình 1. Mạch động lực đảo chiều: K2 đổi chỗ L1 và L3; liên động cơ khí giữa K1 và K2.

K1 nối thẳng L1-L2-L3 → U-V-W. K2 nối L3 → U, L2 → V, L1 → W (đổi L1 và L3). Ngõ ra hai contactor nối chung tới rơ le nhiệt và động cơ. Thông thường mua bộ contactor đảo chiều lắp sẵn (hai contactor + khối liên động cơ khí + thanh nối dây) để tránh đấu sai.

2. Ba lớp liên động

Hình 2. Mạch điều khiển với liên động bằng tiếp điểm phụ NC chéo và nút nhấn kép.
Hình 2. Mạch điều khiển với liên động bằng tiếp điểm phụ NC chéo và nút nhấn kép.
LớpCách làmChống lỗi gì
Liên động điện bằng tiếp điểm phụK2 (21-22 NC) nối tiếp cuộn K1 và ngược lạiMột contactor đang đóng thì contactor kia không có điện
Liên động bằng nút nhấn képNút S1 thuận có thêm NC nối tiếp mạch K2, nút S2 nghịch có NC nối tiếp mạch K1Nhấn đồng thời hai nút, hoặc nhấn nút ngược khi đang chạy
Liên động cơ khíKhối cơ khí lắp giữa hai contactorTiếp điểm hàn dính, mạch điều khiển chạm chập, PLC lỗi

Với máy có yêu cầu an toàn, cả ba lớp là cần thiết – liên động cơ khí là lớp cuối cùng không phụ thuộc điện.

3. Đảo chiều khi đang chạy

Đảo chiều tức thì từ thuận sang nghịch khi động cơ đang chạy là hãm ngược (plugging): dòng tăng tới 10–12·In trong lúc hãm, mô-men xung lớn, contactor cắt dòng khởi động – đúng chế độ AC-4. Hậu quả: contactor mòn rất nhanh, cơ khí chịu va đập. Giải pháp:

  • Bắt buộc dừng hẳn: mạch có nút Stop chung, hoặc thêm timer chờ (vài giây) trước khi cho phép chiều ngược lại.
  • Nếu ứng dụng cần đảo chiều liên tục: chọn contactor theo AC-4 hoặc dùng biến tần (đảo chiều mềm, có hãm).

4. Công tắc hành trình

Với cơ cấu tịnh tiến (bàn máy, cửa), thêm công tắc hành trình giới hạn hai đầu: SQ1 (NC) nối tiếp cuộn K1 dừng khi chạm đầu thuận, SQ2 (NC) nối tiếp cuộn K2. Có thể thêm công tắc hành trình vượt cuối (over-travel) nối cứng cắt cả mạch an toàn.

5. Phiên bản PLC

(* Structured Text - đảo chiều có thời gian chờ 2 s và giới hạn hành trình *)
T_Dwell(IN := NOT K1_Fb AND NOT K2_Fb, PT := T#2S);    (* đã dừng đủ 2 s *)

Fwd := (S1_Fwd OR Fwd) AND Stop_OK AND NOT SQ1_End AND NOT Rev
       AND (Fwd OR (T_Dwell.Q AND NOT K2_Fb));
Rev := (S2_Rev OR Rev) AND Stop_OK AND NOT SQ2_End AND NOT Fwd
       AND (Rev OR (T_Dwell.Q AND NOT K1_Fb));

Q_K1 := Fwd;
Q_K2 := Rev;
(* Dù có liên động trong PLC, vẫn nối cứng NC chéo K1/K2 ở mạch cuộn hút *)

6. Lỗi thường gặp

  • Đổi chỗ cả ba pha (L1→L2→L3→L1) – chiều quay không đổi.
  • Chỉ có liên động trong PLC, không có liên động cứng – PLC lỗi hoặc tiếp điểm hàn là ngắn mạch.
  • Dùng tiếp điểm NO thay NC cho liên động chéo.
  • Không có thời gian chờ, người vận hành bấm đảo chiều liên tục làm cháy contactor.

Tài liệu tham khảo