Khởi động trực tiếp (Direct On Line – DOL) đóng thẳng động cơ vào lưới với đủ điện áp. Đây là mạch đơn giản, rẻ và tin cậy nhất – và là mạch đầu tiên mọi thợ điện công nghiệp phải thuộc lòng, vì hầu hết các mạch khác đều phát triển từ nó.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Vẽ và đấu được mạch DOL hoàn chỉnh có duy trì, đèn báo.
  • Hiểu ưu nhược điểm và giới hạn áp dụng của DOL.
  • Dò lỗi mạch DOL theo trình tự.

1. Sơ đồ mạch

Hình 1. Mạch DOL: động lực gồm CB, contactor, rơ le nhiệt; điều khiển gồm nút dừng NC, nút chạy NO có duy trì.
Hình 1. Mạch DOL: động lực gồm CB, contactor, rơ le nhiệt; điều khiển gồm nút dừng NC, nút chạy NO có duy trì.

Mạch động lực: Q1 (CB hoặc MPCB) cách ly và bảo vệ ngắn mạch → K1 (contactor) đóng cắt → F1 (rơ le nhiệt) bảo vệ quá tải → động cơ M1. Nếu dùng MPCB có sẵn bảo vệ quá tải thì không cần F1 riêng.

Mạch điều khiển (rung 1): cầu chì F2 → nút dừng S0 (NC 11-12) → nút chạy S1 (NO 13-14) → tiếp điểm 95-96 của F1 → cuộn K1. Tiếp điểm phụ K1 (13-14) mắc song song với S1 để "duy trì": khi thả S1, K1 tự giữ qua tiếp điểm của chính nó.

2. Nguyên lý hoạt động

  1. Nhấn S1 → cuộn K1 có điện → tiếp điểm chính đóng, động cơ chạy; đồng thời K1 (13-14) đóng tự duy trì, K1 (23-24) bật đèn H1.
  2. Thả S1 → K1 vẫn giữ nhờ tiếp điểm duy trì.
  3. Nhấn S0 hoặc F1 tác động (95-96 mở) → cuộn K1 mất điện → động cơ dừng, duy trì mất. Muốn chạy lại phải nhấn S1.
  4. Mất điện lưới rồi có lại: K1 không tự đóng vì mạch duy trì đã mở – đây là tính năng an toàn chống tự khởi động lại (IEC 60204-1 yêu cầu).
Vì sao nút dừng là NC? Nếu dây nút dừng bị đứt, mạch hở và máy dừng – lỗi an toàn (fail-safe). Nếu dùng NO cho nút dừng, đứt dây là mất khả năng dừng máy.

3. Đặc tính khởi động

Hình 2. Dòng điện khi khởi động trực tiếp: đỉnh xung đóng và dòng khởi động 6–8·In.
Hình 2. Dòng điện khi khởi động trực tiếp: đỉnh xung đóng và dòng khởi động 6–8·In.

Động cơ khởi động DOL kéo dòng 6–8·In (động cơ hiệu suất cao IE3/IE4 có thể tới 8–10·In) trong suốt thời gian tăng tốc, và mô-men khởi động đầy đủ (thường 1,5–2,5 lần mô-men định mức). Hệ quả:

  • Sụt áp lưới khi khởi động – đèn chớp, contactor khác rung, máy tính khởi động lại.
  • Va đập cơ khí: khớp nối, dây đai, hộp số chịu xung mô-men; bơm có búa nước.
  • Giới hạn công suất: nhiều đơn vị điện lực và quy định nội bộ nhà máy chỉ cho phép DOL đến một công suất nhất định (thường vài kW đến khoảng 15–30 kW tùy năng lực trạm biến áp). Lớn hơn dùng sao – tam giác, khởi động mềm, biến tần (bài #12, #18, #19).

4. Ví dụ chọn thiết bị – động cơ 11 kW, 400 V, 20,5 A

Thiết bịLựa chọnCăn cứ
Q1MPCB dải 17–25 A, chỉnh 20,5 ABài #6
K1Contactor 25 A AC-3, cuộn 220 V AC hoặc 24 V DCBài #7
F1Không cần nếu MPCB đã bảo vệ quá tải; nếu dùng MCCB thì rơ le nhiệt 17–25 A class 10Bài #8
Dây6 mm² (100 m, máng, 40 °C)Bài #9
F2Cầu chì/MCB 2–4 A cho mạch điều khiểnBảo vệ dây điều khiển nhỏ

5. Phiên bản PLC

Khi điều khiển bằng PLC, nút nhấn vào ngõ vào, ngõ ra PLC (qua rơ le trung gian hoặc trực tiếp nếu đủ dòng) cấp cuộn K1. Logic duy trì viết trong chương trình, nhưng dừng khẩn cấp và tiếp điểm rơ le nhiệt vẫn nên nối cứng trong mạch cuộn hút để dừng được cả khi PLC lỗi.

(* Structured Text - IEC 61131-3 *)
(* S0_Stop dùng tiếp điểm NC nên = TRUE khi chưa nhấn *)
Run_K1 := (S1_Start OR Run_K1) AND S0_Stop AND NOT F1_Trip AND NOT Fault_Feedback;
Lamp_Run := K1_Feedback;            (* phản hồi từ tiếp điểm phụ K1 *)
Fault_Feedback := Run_K1 AND NOT K1_Feedback AND T_FB.Q;   (* lệnh có mà K1 không đóng sau 1 s *)
T_FB(IN := Run_K1 AND NOT K1_Feedback, PT := T#1S);

6. Dò lỗi mạch DOL

Hiện tượngKiểm tra
Nhấn S1 không có gì xảy raCó điện ở F2? S0 có thông? F1 95-96 có thông (rơ le nhiệt đang nhảy?), cuộn K1 đứt?
Nhấn S1 K1 đóng, thả ra K1 nhảTiếp điểm duy trì K1 13-14 không thông, đấu sai vị trí song song
K1 đóng nhưng động cơ không quay, kêu ùMất một pha: tiếp điểm chính cháy, CB một cực hở, đầu cốt lỏng
Động cơ chạy vài phút rồi dừngRơ le nhiệt tác động: đo dòng, xem bài #8
CB nhảy ngay khi nhấn S1Ngắn mạch trong cáp/động cơ, hoặc ngưỡng từ CB quá thấp so với dòng khởi động

Tài liệu tham khảo