Động cơ 3 pha cần ba điện áp bằng nhau, lệch nhau 120° và đúng thứ tự. Lưới điện nhà máy không phải lúc nào cũng hoàn hảo: cầu chì một pha đứt, đầu cốt cháy, tải một pha phân bố không đều, thi công đấu ngược pha sau sửa chữa. Rơ le giám sát pha là thiết bị rẻ nhưng cứu được nhiều động cơ đắt tiền.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Hiểu tác hại của từng loại sự cố pha.
  • Tính độ lệch điện áp và hệ số giảm tải động cơ.
  • Chọn, cài đặt và đấu rơ le giám sát pha.

1. Các sự cố pha

Hình 1. Dạng sóng ba pha khi bình thường, mất pha, ngược thứ tự pha và lệch điện áp.
Hình 1. Dạng sóng ba pha khi bình thường, mất pha, ngược thứ tự pha và lệch điện áp.
Sự cốTác hại
Mất phaĐộng cơ đang chạy vẫn quay (chạy 2 pha) nhưng dòng hai pha còn lại tăng vọt (khoảng 1,7 lần hoặc hơn) → quá nhiệt nhanh. Động cơ đang đứng thì không khởi động được, kêu ù, cháy nếu không cắt kịp.
Ngược thứ tự phaĐộng cơ quay ngược: bơm không lên nước, máy nén trục vít hỏng, băng tải chạy ngược, cầu trục nâng thành hạ – rất nguy hiểm.
Lệch ápSinh dòng thứ tự nghịch, tạo từ trường quay ngược, gây nóng rôto và cuộn dây, giảm mô-men.
Áp thấp / áp caoÁp thấp: dòng tăng, khó khởi động. Áp cao: bão hòa từ, dòng không tải tăng, nóng.

2. Tính độ lệch điện áp

Theo định nghĩa của NEMA: độ lệch % = độ lệch lớn nhất so với trung bình / trung bình × 100. Ví dụ điện áp dây đo được 402 V, 395 V, 380 V: trung bình 392,3 V, lệch lớn nhất 12,3 V → 3,1%.

Hình 2. Hệ số giảm công suất động cơ theo độ lệch điện áp (xấp xỉ theo NEMA MG1).
Hình 2. Hệ số giảm công suất động cơ theo độ lệch điện áp (xấp xỉ theo NEMA MG1).
def voltage_unbalance(u12, u23, u31):
    avg = (u12 + u23 + u31) / 3
    dev = max(abs(u - avg) for u in (u12, u23, u31))
    return 100 * dev / avg


u = voltage_unbalance(402, 395, 380)
print(f'Lech ap {u:.1f} %, tang nhiet uoc tinh ~{2 * u * u:.0f} %')
# Lech ap 3.1 %, tang nhiet uoc tinh ~19 %

Với độ lệch 3,1%, động cơ nên giảm tải xuống khoảng 0,89 công suất định mức. Mục tiêu vận hành nên giữ độ lệch dưới 1%; trên 5% không nên chạy động cơ.

3. Rơ le giám sát pha

Rơ le giám sát pha (phase monitoring relay, phase failure relay) đo trực tiếp ba điện áp dây và mở tiếp điểm khi phát hiện bất thường. Các chức năng tùy loại:

  • Mất pha, ngược thứ tự pha (có ở hầu hết các loại).
  • Lệch áp (chỉnh được ngưỡng, ví dụ 5–15%).
  • Áp thấp, áp cao (chỉnh ngưỡng % so với định mức).
  • Thời gian trễ tác động (0,1–10 s) để bỏ qua sụt áp ngắn khi khởi động động cơ khác.
  • Một số loại phát hiện cả mất trung tính (lưới 4 dây).
Mất pha phía sau rơ le: rơ le giám sát pha đặt ở đầu tủ chỉ thấy sự cố trên lưới. Mất pha do tiếp điểm contactor hay đầu cốt động cơ phải dựa vào bảo vệ mất pha của rơ le nhiệt / MPCB / biến tần ở từng động cơ (rơ le giám sát điện áp gần động cơ đang chạy có thể không phát hiện được vì động cơ "tự tạo lại" điện áp pha bị mất).

4. Đấu nối

  • Ngõ vào đo L1-L2-L3 (thường qua MCB 2–6 A riêng) lấy sau CB tổng của tủ.
  • Tiếp điểm ra (thường là NO đóng khi lưới tốt, hoặc tiếp điểm chuyển đổi) nối tiếp vào mạch điều khiển chung trước các cuộn hút contactor, hoặc vào cuộn ngắt của MCCB tổng, hoặc vào ngõ vào PLC để dừng có trình tự.
  • Thiết kế logic dừng an toàn: rơ le mất nguồn (mất cả ba pha) phải coi như lỗi – dùng tiếp điểm NO đóng khi "tốt".
  • Sau khi lưới trở lại bình thường, không cho máy tự khởi động lại trừ khi quy trình cho phép (bài #11).

5. Kiểm tra và cài đặt

  1. Khi đấu nối lần đầu: nếu rơ le báo ngược pha, đổi hai pha ở đầu nguồn tủ (không đổi ở từng động cơ) rồi kiểm tra lại chiều quay tất cả động cơ.
  2. Kiểm tra chức năng: rút cầu chì đo một pha → rơ le phải tác động sau thời gian trễ.
  3. Đặt ngưỡng lệch áp và áp thấp phù hợp với chất lượng lưới thực tế; đặt quá nhạy gây dừng máy oan khi lưới chập chờn.
  4. Đo định kỳ điện áp ba pha bằng đồng hồ hoặc đồng hồ đa năng gắn tủ (có truyền thông), lưu xu hướng để phát hiện suy giảm.

6. Nguyên nhân thường gặp của lệch pha trong nhà máy

  • Phân bố tải một pha (chiếu sáng, ổ cắm, máy hàn 2 pha) không đều.
  • Mối nối lỏng, tiếp điểm contactor cháy rỗ một pha (đo nhiệt, bài #27).
  • Tụ bù hỏng một pha.
  • Máy biến áp có nấc phân áp hoặc cuộn dây không đều.

Tài liệu tham khảo