Lockout/Tagout (LOTO) là quy trình đảm bảo máy móc không thể bị đóng điện hoặc khởi động lại trong khi có người đang sửa chữa. Rất nhiều tai nạn nghiêm trọng xảy ra không phải do kỹ thuật viên chạm điện, mà do người khác đóng điện lại khi không biết có người đang làm việc.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Hiểu nguyên tắc "một người – một ổ khóa – một chìa".
  • Thực hiện đủ 8 bước LOTO cho một máy có nhiều nguồn năng lượng.
  • Nhận biết và tránh các lỗi làm LOTO mất tác dụng.

1. Năng lượng nguy hiểm không chỉ là điện

Một máy đóng gói điển hình có: điện động lực 400 V, điện điều khiển 24 V có thể cấp từ tủ khác, khí nén 6 bar trong xi lanh, lò xo nén, tụ điện trong biến tần (giữ điện áp DC hàng trăm volt vài phút sau khi cắt), và trọng lực (bàn nâng, cửa trượt). LOTO phải xử lý tất cả.

2. Tám bước LOTO

Hình 1. Tám bước LOTO; bước khóa và bước kiểm chứng là hai bước không được bỏ qua.
Hình 1. Tám bước LOTO; bước khóa và bước kiểm chứng là hai bước không được bỏ qua.
  1. Chuẩn bị: dựa trên quy trình LOTO riêng của từng máy (liệt kê điểm cách ly, cách xả năng lượng). Không có quy trình thì phải lập trước khi làm.
  2. Thông báo cho người vận hành, trưởng ca và những người bị ảnh hưởng.
  3. Dừng máy theo quy trình bình thường – không dùng cách cắt CB khi máy đang chạy tải lớn.
  4. Cách ly mọi nguồn tại thiết bị cách ly thật (CB, cầu dao, van khóa) – không dùng nút Stop, E-stop hay lệnh PLC làm điểm cách ly.
  5. Khóa và treo thẻ: mỗi người làm việc gắn ổ khóa cá nhân của mình; thẻ ghi tên, bộ phận, ngày giờ, lý do.
  6. Xả năng lượng tồn dư: chờ tụ biến tần xả (đọc thời gian trên nhãn, thường 5–15 phút), xả khí, chèn chốt cơ khí cho bộ phận có thể rơi.
  7. Kiểm chứng: nhấn nút Start xem máy có chạy không (rồi trả về Off), đo không điện tại điểm làm việc bằng thiết bị đã thử.
  8. Làm việc và trả lại: dọn dụng cụ, lắp lại che chắn, kiểm đủ người ra khỏi vùng nguy hiểm, mỗi người tháo khóa của chính mình, thông báo trước khi đóng điện.
Bước 7 là bước hay bị bỏ qua nhất – và cũng là bước cứu mạng. Nhãn trên CB có thể ghi sai, tủ có thể bị đấu thêm nguồn sau khi cải tạo. Chỉ tin vào kết quả đo tại chỗ.

3. Khóa nhóm và nhiều nguồn

Hình 2. Điểm cách ly cho một máy (điện động lực, điện điều khiển, khí nén) và khóa nhóm qua hasp.
Hình 2. Điểm cách ly cho một máy (điện động lực, điện điều khiển, khí nén) và khóa nhóm qua hasp.

Khi nhiều người cùng làm việc trên một máy, dùng hasp (kẹp khóa nhóm) để mỗi người gắn khóa riêng. Với máy nhiều điểm cách ly, có thể dùng hộp khóa nhóm: người phụ trách khóa các điểm, bỏ chìa vào hộp; mỗi thành viên gắn khóa cá nhân lên hộp. Máy chỉ có thể đóng lại khi người cuối cùng tháo khóa của mình.

4. Yêu cầu với thiết bị LOTO

Thiết bịYêu cầu
Ổ khóaChỉ dùng cho LOTO, mỗi khóa một chìa duy nhất, màu theo bộ phận, có ghi tên
ThẻBền thời tiết, ghi "NGUY HIỂM – KHÔNG ĐÓNG ĐIỆN", tên người khóa, ngày giờ
Phụ kiện khóa CBPhù hợp từng loại CB (MCB, MCCB, ACB), không làm hỏng cơ cấu
Thiết bị cách lyPhải khóa được ở vị trí OFF; tủ mới nên chọn cầu dao/CB có tay khóa sẵn

5. Trường hợp đặc biệt

  • Đổi ca giữa chừng: người ca mới gắn khóa trước, người ca cũ tháo sau – thiết bị không bao giờ ở trạng thái không có khóa.
  • Người khóa vắng mặt, quên tháo khóa: chỉ được cắt khóa theo thủ tục có kiểm soát (quản lý xác nhận, liên lạc với người khóa, kiểm tra hiện trường), không tự ý.
  • Cần có điện để dò lỗi: đây không còn là LOTO mà là làm việc có điện – cần đánh giá rủi ro, người được ủy quyền, bảo hộ và giám sát riêng.

6. Lỗi làm LOTO mất tác dụng

  • Khóa vào nút E-stop hoặc công tắc điều khiển thay vì thiết bị cách ly.
  • Một người khóa thay cho cả nhóm.
  • Quên nguồn thứ hai: nguồn điều khiển từ tủ khác, máy phát dự phòng, ATS tự chuyển nguồn.
  • Không chờ tụ biến tần xả, không xả khí nén trong xi lanh.
  • Không kiểm chứng sau khi khóa.

Tài liệu tham khảo