Động cơ có thể quá tải do kẹt cơ khí, bơm chạy ngoài điểm làm việc, điện áp thấp, mất pha. CB bảo vệ dây và ngắn mạch, nhưng thường không đủ chính xác để bảo vệ cuộn dây động cơ. Đó là việc của rơ le nhiệt (overload relay): mô phỏng sự phát nóng của động cơ và cắt trước khi cách điện bị hỏng.
- Chọn đúng dải chỉnh và đặt dòng rơ le nhiệt.
- Chọn cấp tác động (trip class) theo kiểu khởi động.
- Đấu nối rơ le nhiệt vào mạch điều khiển và xử lý khi rơ le nhảy.
1. Nguyên lý
Rơ le nhiệt lưỡng kim: dòng động cơ đi qua phần tử đốt nóng, thanh lưỡng kim cong dần theo nhiệt; khi vượt ngưỡng đẩy cơ cấu mở tiếp điểm 95-96. Do có quán tính nhiệt, nó "nhớ" được lịch sử tải giống động cơ thật. Có cơ cấu vi sai phát hiện mất pha: khi một pha không có dòng, rơ le tác động nhanh hơn.
Rơ le điện tử: đo dòng bằng biến dòng, tính toán mô hình nhiệt; chính xác hơn, dải chỉnh rộng hơn, phát hiện mất pha/lệch pha tốt, có thể chọn class, ít phụ thuộc nhiệt độ môi trường.
2. Chọn dải chỉnh và đặt dòng
- Dải chỉnh phải chứa dòng định mức trên nhãn động cơ, tốt nhất nằm khoảng giữa dải. Ví dụ động cơ 20,5 A → rơ le dải 17–25 A.
- Đặt Ir = dòng nhãn ứng với cách đấu và điện áp thực tế. Với động cơ có hệ số phục vụ SF 1.15 (tiêu chuẩn NEMA) có thể đặt cao hơn theo hướng dẫn hãng; với động cơ IEC, đặt bằng dòng nhãn.
- Khởi động sao – tam giác với rơ le đặt trong mạch pha (sau contactor chính, đo dòng cuộn dây): đặt Ir = 0,58 × dòng nhãn (bài #12).
3. Cấp tác động (trip class)

Class cho biết thời gian cắt tối đa (giây) ở 7,2·Ir từ trạng thái nguội. Động cơ phải khởi động xong trong thời gian đó, nếu không rơ le sẽ cắt giữa lúc khởi động:
| Class | Thời gian ở 7,2·Ir | Ứng dụng |
|---|---|---|
| 10A / 10 | 2–10 s / 4–10 s | Khởi động nhẹ: bơm, quạt nhỏ, băng tải không tải |
| 20 | 6–20 s | Khởi động nặng: quạt lớn, máy khuấy |
| 30 | 9–30 s | Rất nặng: máy nghiền, máy ly tâm, quạt quán tính lớn |
Lưu ý: động cơ phải chịu được (về nhiệt) thời gian khởi động dài; kiểm tra thời gian khóa rôto cho phép (locked-rotor time) của động cơ trước khi chọn class 30.
4. Đấu nối

- Phần tử đo dòng lắp ở mạch động lực, giữa contactor và động cơ (thường gắn trực tiếp dưới contactor).
- Tiếp điểm NC 95-96 nối tiếp với cuộn hút contactor: quá tải → cuộn mất điện → động cơ dừng.
- Tiếp điểm NO 97-98 báo lỗi về đèn hoặc ngõ vào PLC.
- Chế độ reset: H (Hand) – phải nhấn nút reset bằng tay (khuyến nghị); A (Auto) – tự đóng lại khi nguội, chỉ dùng khi mạch điều khiển không tự khởi động lại (ví dụ dùng nút nhấn có duy trì), để tránh máy tự chạy lại bất ngờ.
5. Khi rơ le nhiệt nhảy
- Đo dòng ba pha khi máy chạy bằng ampe kìm: có pha nào cao bất thường hoặc bằng 0?
- Đo điện áp ba pha tại đầu động cơ: thấp, lệch pha (bài #20)?
- Kiểm tra tải cơ khí: ổ bi, dây đai quá căng, bơm chạy ngoài điểm làm việc, vật kẹt.
- Kiểm tra quạt làm mát, bụi bám vỏ động cơ, nhiệt độ môi trường tủ.
- Kiểm tra đầu cốt, mối nối lỏng gây nóng cục bộ tại rơ le (nóng đầu cực làm rơ le tác động sớm).
6. Sai lầm thường gặp
- Dùng rơ le nhiệt cho động cơ chạy biến tần – biến tần đã có bảo vệ nhiệt động cơ; rơ le lưỡng kim đặt sau biến tần đo sai ở tần số thấp.
- Lắp rơ le nhiệt trong tủ quá nóng (trên 55 °C) mà không có bù nhiệt.
- Đặt class 10 cho quạt ly tâm lớn khởi động 15 s → nhảy mỗi lần khởi động.
- Nối 95-96 song song thay vì nối tiếp, hoặc quên đấu tiếp điểm rơ le vào mạch.
Tài liệu tham khảo
- IEC 60947-4-1 – Contactors and motor-starters
- Schneider Electric – Motor protection (Electrical Installation Guide)
- ABB – Thermal overload relays (catalog/kỹ thuật)
- Schneider Electric – Electrical Installation Guide (wiki)