Chọn động cơ quá nhỏ thì quá tải, nóng, giảm tuổi thọ; chọn quá lớn thì chạy non tải, cosφ và hiệu suất thấp, tốn tiền thiết bị và tụ bù. Bài này đi từ yêu cầu cơ khí của tải – lưu lượng, cột áp, tải trọng, tốc độ – tới công suất, tốc độ và kiểu động cơ cần chọn.
- Tính công suất trục cho bơm ly tâm và băng tải.
- Chọn công suất tiêu chuẩn, tốc độ, hộp số với dự phòng hợp lý.
- Kiểm tra các yếu tố khác: mô-men khởi động, chế độ làm việc, môi trường.
1. Quy trình chung
- Xác định yêu cầu tải: công suất trục, tốc độ, mô-men khởi động, quán tính, chu kỳ làm việc.
- Tính công suất trục cần thiết, chia cho hiệu suất truyền động (hộp số, dây đai, khớp nối).
- Nhân hệ số dự phòng 1,1–1,25 tùy độ chắc chắn của số liệu, chọn công suất tiêu chuẩn kế tiếp (0,75 – 1,1 – 1,5 – 2,2 – 3 – 4 – 5,5 – 7,5 – 11 – 15 – 18,5 – 22 – 30 – 37 – 45 – 55 – 75 – 90 kW…).
- Kiểm tra mô-men khởi động, số lần khởi động, nhiệt độ môi trường, độ cao lắp đặt, cấp IP, cấp hiệu suất.
2. Bơm ly tâm

Ptrục = ρ · g · Q · H / ηbơm, với ρ = 1000 kg/m³ (nước), g = 9,81 m/s², Q (m³/s), H (m), ηbơm lấy từ đường đặc tính của nhà sản xuất (thường 0,6–0,85).
Ví dụ: Q = 60 m³/h = 0,0167 m³/s, H = 40 m, η = 0,72 → Pthủy lực = 1000 · 9,81 · 0,0167 · 40 ≈ 6,5 kW; Ptrục ≈ 9,1 kW → chọn động cơ 11 kW, 2 cực (2900 vòng/phút) theo tốc độ bơm.
3. Băng tải

Mô hình đơn giản (đủ cho băng tải ngắn, tính sơ bộ): lực cản = ma sát lăn của tất cả khối lượng chuyển động + thành phần trọng lực khi nâng vật liệu. Với băng tải dài, nhiều đoạn cong, cần tính theo tiêu chuẩn chuyên ngành (CEMA, DIN 22101).
import math
G = 9.81
def conveyor_power(capacity_tph, length_m, speed_ms, incline_deg, f=0.03, moving_kg_per_m=40.0, eta=0.9):
mat_kg = capacity_tph * 1000 / 3600 / speed_ms * length_m # vật liệu trên băng
moving_kg = moving_kg_per_m * length_m # băng + con lăn quay
a = math.radians(incline_deg)
force = f * G * (mat_kg + moving_kg) + mat_kg * G * math.sin(a)
return force * speed_ms / eta / 1000 # kW tại trục động cơ
p = conveyor_power(200, 50, 1.5, 5)
print(f'Cong suat can ~{p:.1f} kW') # ~4.5 kW -> chon 5.5 kW
Băng tải khởi động đầy tải cần mô-men khởi động lớn (thường 1,5–2 lần mô-men định mức) – kiểm tra mô-men khởi động của động cơ; không dùng sao – tam giác hay khởi động mềm cho trường hợp này (bài #19), dùng DOL hoặc biến tần vector.
4. Tốc độ và hộp số
- Tốc độ đồng bộ ở 50 Hz: 2 cực 3000, 4 cực 1500, 6 cực 1000, 8 cực 750 vòng/phút (tốc độ thực thấp hơn vài % do độ trượt).
- Băng tải: tốc độ puly n = v · 60 / (π · D). Ví dụ v = 1,5 m/s, D = 0,4 m → n ≈ 72 vòng/phút; dùng động cơ 4 cực (≈ 1460) → tỉ số truyền ≈ 20.
- Mô-men tại trục ra hộp số tăng theo tỉ số truyền (trừ tổn hao) – kiểm tra mô-men cho phép của hộp số.
5. Các yếu tố khác
| Yếu tố | Ghi chú |
|---|---|
| Chế độ làm việc | S1 liên tục; S3 ngắt quãng (ví dụ S3 40%); S4/S5 có khởi động và hãm – ảnh hưởng chọn công suất |
| Môi trường | Trên 40 °C hoặc trên 1000 m phải giảm tải; ẩm, bụi → IP55/IP56; khu vực nổ → động cơ phòng nổ (Ex) |
| Hiệu suất | IE3 trở lên cho động cơ chạy nhiều giờ – chi phí điện trong vòng đời lớn hơn nhiều giá động cơ |
| Chạy biến tần | Kiểm tra làm mát ở tốc độ thấp, cách điện chịu xung, ổ bi cách điện cho động cơ lớn |
6. Kiểm tra sau lắp đặt
Đo dòng ba pha khi máy chạy tải thực tế. Dòng đo nhỏ hơn 50% dòng định mức kéo dài → động cơ quá lớn, cosφ thấp; dòng gần hoặc vượt định mức → kiểm tra lại tải, điện áp, và cân nhắc tăng cỡ. Ghi lại làm số liệu tham chiếu cho bảo trì (bài #27).
Tài liệu tham khảo
- IEC 60034-1 – Rotating electrical machines: Rating and performance
- Grundfos – Pump Handbook
- CEMA – Conveyor Equipment Manufacturers Association
- U.S. DOE – Premium Efficiency Motor Selection and Application Guide